1.Nakapupukaw ang liwanag sa mga toldang nakatayo sa harap ng Simbahan ng Santo Domingo. At masasabi pa ngang mas nakapupukaw sa taun-taong sarikulay na parol na nagbibigay tanglaw sa kabuohan ng Quezon Boulevard tuwing kakagat ang mga gabi ng Disyembre. Mula sa labas, mahihinuha ang puspusang paghahanda para sa tila pinakamalaking palabas ng taong iyon.
Pakapal nang pakapal ang mga tao’t halos sumasampa sa mga bakal na haligi ng simbahan. Sa gilid, nakaantabay ang mga ambulansya at patrol car. Nagpakalat na rin ng mga kawani ang pulisya. May mapanghing hangin na ring sumasabog, at hindi ako nagkamali sa hinalang may mga urinal na rin na inilagak sa lugar. Kinukumpleto ang larawan, na mistulang unang gabi ng isang patok na pelikula, ng isang kariton ng mamula-mulang popcorn. Pinagkaguluhan iyon ng ilan.
Kapapasok lamang namin na mga mamamahayag. At halos hindi nga kami patuluyin, sapagkat nagtuloy-tuloy kami sa pagsunod sa papasok na OB van ng isang TV network. Nalimutan naming magpasabi sa mga nakabantay. Hindi namin sinasadya. Napagsabihan kami ng pinuno roon ng sa susunod, sa susunod.
Na maaring basahin na babala. Tila binibigyang diin na huwag na huwag kaming makakaligta na magpasintabi, dahil mamamahayag kami’t may malaking kasalanan sa paglalamayan. Na hindi namin bakuran ang pinapasukan. Lalo pang nakapagdala ng kaba ang balitang winasak umano ng ilang tagahanga roon ang korona ng bulaklak na ipinadala ng Ispiker ng Kongreso Jose de Venecia.
Sa patuloy na paglapit namin sa mga tolda, na itinayo pala bilang pahingahan at tanggapan ng mga mamamahala ng lamay, nalantad ang isang pagsasaaltar—sa likod ng naglalarong dilang apoy ng mga kandila, ang ilang kuwadro ng mga larawan ni Fernando Poe, Jr., at mga poster nito nitong nagdaang halalan, kung saan nakataas ang hintuturo niya at kuyom ang nalalabing mga daliri. Sa anyo ng paggigiit ng pangunguna o pagiging “numero uno,” na naging senyal-pampulitika niya. Hawak ang mga ito ng ilang kabataang babae. Ang iba’y kandong ng ilang matatandang tagahanga na nagdarasal ng rosaryo.
Kung baga sa Banal na Kasulatan, ang mga tolda ang Dakong Banal ng mga tagahangang naghihintay kay FPJ. Bilang paghahayag ng kanilang paghanga at pagmamahal, tila nagtirik sila ng mga tolda upang ilagak ang mga rekuwerdo ng aktor. Nagtulos pa ng kandila, na tila may banal na sakramentong kailangang tanuran. Ito na ang huling labas ni FPJ sa lupa, at walang nakapigil sa mga babaeng apostoles na ito na maging tanod sa pagdarasal para sa ikatatahimik ng kaniyang kaluluwa. Pagpapakita ng kanilang liglig na pananalig.
Sa malapit, binabakuran ng mga pulis ang bahaging harap ng simbahan, kung saan patutuluyin at papipilahin ang mga dadalaw. Gamit nila ang bakod-bakal, iyong karaniwang dilaw na nakikita sa mga protesta sa Mendiola. Sa malayo, papalakas nang papalakas ang sigaw ng tao. Isa-isang nagkumpulan ang pulutong ng mga tagasuporta ng aktor na nagtipon sa iba’t ibang panig ng Maynila. Matatanaw sila mula sa labas.
Noo’y nasa Punerarya Arlington East pa sa Lungsod ng Pasig ang pinakahihintay ng balana. Matapos malagutan ng hininga, sa Arlington East pansamantalang inilagak ng kaniyang pamilya ang mga labi upang madalaw ng malalapit na kaibigan at kamag-anak. Hindi nagtagal ang pagsasaekslusibo. Nagsimula nang sumugod at pumila sa punerarya ang mga tao.
Ililipat na si FPJ sa Santo Domingo nang gabing iyon upang ganap na mamaalam sa publikong nagmahal sa kaniya at sa kaniyang mga obrang pelikula. Handa na raw ang buong partido mulang Pasig at darating sa Santo Domingo bago maghatinggabi, ayon sa mga tagapanguna sa Santo Domingo. Hinihintay na lamang ang kanilang pasabi.
Sabado nang bawian ng buhay si FPJ sa Ospital ng St. Luke’s sa Lungsod ng Quezon, kung saan nagsimulang magbantay ang mga kaibigan niya’t tagahanga. Mula nang mapabalitang may nangyaring masama, nagbantay na sila.
Naging emosyonal ang mga tao nang ihayag na comatose na si FPJ. Walang makatiyak sa mga balita, lalo na habang sinusuri ng mga duktor ang aktor. Hanggang sa may makatuklas mula sa telebisyon na sumakabilang buhay na nga ito, bago pa man naglabas ng opisyal na pahayag, ng consumatum est, ang maybahay na si Susan Roces. Masama ang kaniyang loob, lalo’t higit marahil sa media, habang binibigkas ang masakit na balita: “Wala na ang Panday.”
Ayon sa mga tala, kasama ni FPJ ang ilang malaong kaibigan sa pelikula at pulitika sa mga huling oras ng pagiging maláy. Sa isang Christmas party iyon sa FPJ Studios, isang gabing puno ng biruan, ng pagbabalik-tanaw sa nagdaang halalan. Matapos daw ng ilang bote ng beer, sumama ang pakiramdam ng bida. At unti-unti, pinanawan ng mga salita.
Pagbabara ng ugat patungong utak ang itinuturong salarin, ang paulit-ulit na binibigkas ng mga tagapagbalita sa telebisyon, habang paulit-ulit ding dumaraan sa paningin ang mga pinakahuling imahen na kuha ng kamera sa St. Luke’s—ang pagluwas-sumuba ng mga tao, ang pagdalaw ng mga artista, ang saglit-saglit na mga panayam sa mga espesyalistang tumitingin at ang mga tagasuportang galit dahil napabalitang dadalaw si Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo.
Sari-sari ang naging palagay. Masakit ang trahedya para sa mga sumuporta kay FPJ, lalo’t natalo ito sa halalan. Hindi na nito naipagpatuloy ang kasong inihain sa Tribyunal Elektoral laban sa Pangulong Arroyo—na nagtangka pang gawaran ang aktor ng isang medalya ng pagkilala. Isa sanang anyo ng pakikipag-ayos.
Ngunit para sa ilan, isa itong bangungot, kung saan umalingawngaw ang tinig ni Richard Gomez, habang naluluha sa telebisyon: “Wala na ang ating tunay na Pangulo.” Kung saan sumasagitsit na muli ang mga kuwitis na pinarikitan ni Niño Mulach, habang pinararangalan ang inililibing na ninong sa Sementeryo del Norte, sa pamamagitan ng hindi mabilang na “gun salute.” Kung saan pilit na nahuhuli ng kamera ang mukha ni Joel Lamangan, habang inaalayan ang Hari ng Pelikulang Filipino, sa huling gabi nito sa Santo Domingo, ng matatalim na taludtod at talinghaga.
2.
Akinse ng Disyembre ang gabing iyon, simula ng taunang Misa de Gallo. Kung tutuusin, isang masamang panaginip ang mahabang lamay na iyon para sa mga Dominiko sa Santo Domingo. Noo’y walang makatiyak kung ipagpapaliban ng marikit na simbahan ang taunang simbang gabi nito. Patuloy na dumaragsa ang tao. Kakatwa ang magdiwang pa ng Misa gabi-gabi sa simbahan, gayong matatabunan ang ritwal ng pinakapuntirya ng mga bumibista.
Binanggit ko nang mas maliwanag ang Santo Domingo kung ihahambing sa mga nagdaang simbang gabi. Marahil, dahil sa kislap at kinang ng pamamaalam ng namatay. Ngunit higit na maingay at magulo, na maaaring nakasanayan na ng mga Dominiko, kung isaalang-alang ang lamay ni Ninoy Aquino sa Santo Domingo noong 1983. Sa panahon ni Ninoy, napili ang simbahan dahil sa lapit nito para sa lahat ng dadalo. Tulad ng napagkasunduan para kay FPJ.
Mula noon, tila sa simbahang ito na idinudulog ng oposisyon ang kanilang mga pinunong namatay—bilang pagbalikwas.
Sa pagbubuklat ko ng mga natatanging bilang ng ilang magasin noong kamatayan ni Ninoy, nabasa kong itinuring na makasaysayan ang simbahan dahil sa ginampanan nito sa bansa. Isa sa mga natatanging kuha ng mga magasin ang huling pagbabasbas kay Ninoy sa pangunahing altar ng simbahan. Sa isang panahong sinusupil ang kalayaan, isang matapang na paghahayag ng damdamin ang pagpayag na iyon ng mga Dominiko na gamitin ang altar. Nitong huli, sa bersyon naman ni FPJ, naulit ang larawang iyon, at marami pang iba, at higit na lumitaw ang Santo Domingo bilang dambana ng mamamayan, na may mga baitang kung saan maaaring ilantad ang mga pagkabigo at kasawian.
Kaya’t kung nakilala ng mas naunang panahon ang Santo Domingo dahil kay Ninoy, kikilalanin naman ng kasalukuyan ang simbahan dahil kay FPJ. Napatunayan ko na ang hinalang ito. Nito lamang, sinasabi na sa akin ng nakababatang kapatid ko, na ipinanganak matapos ang Edsa 1, na higit na tatanyag ang Santo Domingo dahil sa lamay ng namayapang aktor. Nabubura na ba si Ninoy sa gunita, hindi pa natin masasagot. Ngunit ang tanging masasabi: totoong pinangangatawanan na ng simbahan ang pagiging himlayan ng mga bayani.
Lalo’t isang kakaibang bayani ang tampok sa panahong ito—isang epikong bayani, isang sinematikong bayani, isang bayaning katha ng panitikan na nagtangkang umahon mula sa kaniyang mga kagilagilalas na pakikipagsapalaran, matapos na likhain ng ating kultura bilang bida.
Tinangka ni FPJ na maging tagapagligtas ng mamamayang Filipino. Sa kasawiampalad, unti-unting natupok ng karerang pulitikal ang silab ng kaniyang kabayanihang lalang ng industriyang minahal at inaruga. Ng kabayanihang babad sa pagiging kawawa, sa kaapihang may nakaabang na pananagumpay laban masama. Nasaksihang lahat iyan ng sambayanan sa kaniyang mga pelikula, kung saan lagi’t lagi siyang nabubuhay na muli. At noon, muling nasasaksihan ng mga tao ang salaysay na ito, na epiko ng kaniyang tunay na buhay. Datapwa sa huling kabanata, wala nang mahiwagang aklat ang magliligtas kay FPJ mula sa kamatayan. Natupad ang katapusan. At kapwa nila pinagsaluhan itong katapusang ito ni Ninoy sa iisang relihiyosong espasyo—sa espasyo ng Santo Domingo.
Isa ang Santo Domingo sa pangunahing simbahan sa Lungsod Quezon. Bukod sa mga lamay ng mga bayani, matagal na itong sentro ng gawaing panrelihiyon sa lunan. Matahimik ang kinalalagyan ng simbahan sa distrito ng Roxas. Hindi matao tulad ng ibang malalaking simbahan sa Kamaynilaan, na nasa mga pusod ng kalakalan at komersyo. Totoong angkop sa mataimtim na pagdarasal at pagmumuni—malamig sa mata ang luntian ng panloob na harding Kastila, mahangin ang malalapad na pasilyong tatak-Dominiko. Iskolastiko ang mga anak ni Santo Domingo de Guzman at hinihingi ng kanilang pagdidili-dili ang ganitong kapaligiran at kaayusan.
Kontemporanyo at makasaysayan ang Santo Domingo. Bagaman hindi ang nasa lungsod ang orihinal na istruktura, kundi ang itinayo noong 1588 sa Intramuros. Nasunog ang simbahan noong 1603 at nasira sa mga lindol ng 1619, 1862 at 1863.
Sa bawat pagguho, patuloy na itinaguyod ng mga Dominiko ang kanilang simbahan. Hanggang sa nalikha ang kilalang neogotikong bersyon pagkatapos ng pinakahuling lindol. Hinangaan ang rangya nito sa loob ng Dakilang Moog ng “kagalang-galang at matapat kailanman” na siyudad ng Maynila. Naging tampok tuwing Oktubre, kapag ipinagdiriwang ang pista ng patron nito.
Ganap na dinurog ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ang Santo Domingo noong 1941. Inilipat ito sa Lungsod Quezon. Disenyo ni Jose Ma. Zaragoza ang istrukturang Modernong Kastila ng kasalukuyang simbahan. Hinahagkan ito ng krema at nagliliwanag tuwing tanghaling tapat. Sa gawing kanan ng harapan nito, nasa anyo ng pagbabasbas sa mga naroroon ang dambuhalang Santo Domingo, na iskultura naman ni Francesco Monti.
Lahat nang ito’y sandaling nilunod ng lamay ni FPJ. At hindi nakaligtas dito ang patron ng Lungsod ng Quezon na nakatanghal sa Santo Domingo, ang Nuestra Señora de Santissimo Rosario de La Naval.
Sa anumang pagtalakay sa Santo Domingo, hindi maiwasang muli’t muling mapakinggan ang awit ng namayapang Nick Joaquin, ang pangunahing mananalambuhay at mamamahayag ng ating panahon, hinggil sa epiko ng mahimalang Birhen na ito.
Mahalagang balikan ang malikhaing sanaysay ni Joaquin na La Naval de Manila (1943), kung saan itinuturing ang Birhen bilang tagapagligtas ng Maynila mula sa pananakop ng mga Olandes noong 1646.
Limang labanan sa iba’t ibang bahagi ng Luzon ang pinanagumpayan ng Kastilang armada. Inialay ng hukbo ang kanilang pakikipaglaban sa Birhen. Nangako silang magtutungo na walang sapin sa paa sa dambana nito bilang mga peregrino. At nang ganap na mapaatras ang kalaban, sa kabila ng malaking kakulangan sa armas at galeon, agad nilang tinupad ang pangako. Hiniling din nila sa Simbahan ng Maynila na ituring na himala ang pagkapanalo. Pumayag ang kaparian matapos ang masusing pagsusuring eklesiyastiko. Inihalintulad ng simbahan ang pagkilos ng kamay ni Maria sa pagkakalupig sa mga Olandes sa Labanan sa Lepanto noong 1571.
Patuloy na ipinagugunita ng ginintuang larawan sa façade ng simbahan ang kasaysayang ito. Nakaukit ang La Naval kasama ang kaniyang tapat na hukbong-dagat. Nasa panggitnang kuwadro ang imahen ng Reynang Birhen, habang nakasunod sa kanan at kaliwang kuwadro ang mga kawal na nagpasimula ng tinaguriang “procesion de las procesiones” ng Maynila. Imahen na naglalahad ng pananalig at kapangyarihan ng panalangin.
Ngunit sa gabing iyon at sa mga gabing dumaan, hindi ang kasaysayan ng La Naval o ng Santo Domingo, ang tiningala ng mga bisita. Sa bandang ibaba ng façade, at sa ilan pang lugar sa Santo Domingo, itinayo ang mga video wall, kung saan ipinalabas ang mga dakilang pelikula ni FPJ. Na tiyak na nakipagtagisan sa aksiyon ng mga labanan ng armadang Kastila at ng mga Olandes. At maaari pa ngang nahigitan pa ito, dahil itong mga klasikong pelikula ni FPJ, lalo na ang kaniyang pagiging Flavio sa mga seryeng Ang Panday, Ang Pagbabalik ng Panday, at Ang Panday: Ikatlong Yugto, ang tunay na nakatatak sa kamalayan ng masa. Nasaksihan ng Filipino ang lahat ng kapanapanabik na mahiwagang pakikipagtunggali ni FPJ sa pinilakang tabing: ang pagpaimbulog ng bulalakaw kung saan kinuha ni Flavio ang pinanday na balaraw; ang paghaba nito’t pagiging ganap na espada kapag nakikipaglaban kay Lizardo; ang pakikipagtagisan ng lakas sa samutsaring maligno; at ang walang-hanggang pakikipagtunggali sa malawak na disyerto. Sa kaniyang lamay, ang mga pelikula ni FPJ ang nagsilbing aliw ng mga pipila upang masilayan siya sa huling pagkakataon. Hanggang sa naihatid siya sa huling hantungan, sa isa ring prusisyon na binansagan nitong huli na “martsa para sa bagong umaga.”
Hinulma ni FPJ ang kamalayang popular ng Filipinas sa makabagong panahon—mula sa kaniyang pagiging bahagi ng Lo’ Waist Gang, kasama sina Joseph Estrada, Zaldy Zhornack, Bob Soler, at ang magkakapatid na Salvador, at paglisan niya sa gulo at galaw ng urbanidad patungo sa mga mitikong lupain, hanggang sa muli niyang pagbabalik sa lungsod sa iba’t ibang makabuluhang papel bilang bayani—pulis, tsuper, sundalo, duktor, pari.
Nakasulat din si Joaquin ng isang maikling kasaysayan ni FPJ, na singkinang ng sa La Naval. Sa Ronnie Poe and Other Silhouettes (1977), naikatha ng pambansang alagad ng sining ang noon pa ma’y larawan na ni FPJ—ang larawan ng isang bayani, mailap, sa harap at likod ng kamera.
Pelikulang rancho at cowboy ang ginagawa noon ni FPJ nang kapanayamin ni Joaquin. Puno ng aksiyon, ng barilan. Sa pagkukuwentuhan ng dalawa, na kapwa mahilig sa tagayan, muli at muling inilalantad ang mga bagay na halos batid na ng marami—lumaking mayaman si FPJ, napilitang maging padre de pamilya nang mamatay sa kagat ng aso ang amang Fernando Poe, Sr., nagsimula bilang ekstra sa pelikula upang matustusan lamang ang pang-araw-araw na pangangailangan ng pamilya, sumikat, gumawa ng sariling mga pelikula paglaon, at nagtagumpay.
Kalugud-lugod na talaga siya, kahit sa tunay na buhay. At hindi na nga nagtaka si Joaquin kung lumitaw rin ito sa kaniyang mga papel sa pelikula, na aniya’y pumupuno sa isang matandang pag-aasam ng masa. Aniya, isang bayani ng alamat si Poe, na kumakatawan sa kaawa-awang pangarap ng madla para sa kaligtasan, na mitikong naisasalin sa isang Bernardo Carpio, o sa pulitikal na pagbasa, nailalapat sa isang Magsaysay. Dito pa lamang, masasabing natupad na ang misyon ni FPJ bilang bayani ng epiko, at maging ng epiko ng kaniyang buhay.
Bagaman si Joaquin na rin ang nagpatunay na talagang may masidhing takot ang Hari sa media noon pa man. Malaking bahagi ng akda ang nagsalaysay hinggil sa piniling pag-iwas ni FPJ sa mga mamamahayag, na para sa kaniya’y mas madalas na nakasasakit kaysa nakauunawa. At isa sa mga pangyayaring nakapagdala sa kaniya ng palagay na ito ang engkuwentro niya sa maraming movie reporters. Hanggang ngayon, nananatiling stigma ng mga mamamahayag ang palagay na ito ni FPJ.
Kung pagbabatayan ang pag-uulit ng mga imahen sa kasaysayan, masasabing ang mga pakikipagsapalaran ni FPJ sa iba’t ibang daigdig at panahon ang nagsilbing salamin ng pakikipagsapalaran ng milyun-milyong Filipino. Lumalaban si FPJ kahit nasusugatan. Lumalaban din ang kaniyang hikahos na manonood upang mabuhay sa gitna ng krisis. Bumabangon mula sa pagkasawi si FPJ, at kasama niyang ibinabangon sa pagkasadlak ang balana, sa katapusan ng salimuot ng lahat-lahat.
Sa ganito rin marahil maibubuod ang epiko ni FPJ na niyayakap ng masa: isang epiko kung saan tumawid at nagpabalik-balik pa nga ang bayani sa pantasya at realidad. At natupad na namang muli sa pagkakataong ito ang isa pang andang pang-epiko sa daigdig ng realidad ni FPJ—ang pagkamatay ng bayani, ng “Da King,” ng “Panday.” At tiyak na kasunod nito ang kapana-panabik na katuparan ng isa pa, na inaasahang higit na mataas na uri ng pagkabuhay na muli—ang pagsasamito. Isinusulat na at hinahatulan ang kasaysayan ni FPJ, ang kaniyang mito.
3.
Pinatuloy kami ng mga namamahala sa isang mesa sa kanang bahagi ng simbahan. Doon kumpul-kumpol ang iba pang mga taga-media na nagpalista sa media bureau ng lamayan at kumuha ng opisyal na FPJ media card—ang pasaporte papasok at palabas ng Santo Domingo. Nakaimprenta sa ID ang larawan ni FPJ na sumalubong sa aming pagdating. Sa malalaking letra, nakatatak ang FPJ (1939-2004) at MEDIA. Kasabay ng pagpapatalang iyon ang puspos na paalala sa amin na manatili sa itinalagang lugar, sa gilid ng kapilya. Dumarami na kami at lalong kumakapal ang tao sa labas. Gumugulo na ang lugar. Sa may labasan, napansin kong mayroong mga t-shirt at wrist band na itim na ibinebenta sa mga bisita, pawang natatakan ng pangunahing motto ng lamay: “Ipagpapatuloy namin ang iyong ipinaglalaban.” Magagandang memento, bulong ko sa sarili.
Abalang-abala ang mga naghahanda, paroo’t parito, labas-masok ng kapilya. Punumpuno naman ng mga koronang bulaklak ang mahabang daan palabas ng mga sisilip kay FPJ. Mula sa mga kaibigan, kaalyado sa pulitika, at maging mga kasalukuyang opisyal ng pamahalaan—hahaba ang usapan kung iisa-isahin. Sa gilid naman ng pangunahing pinto ng kapilya, ang malaking-malaking korona ng mga puting orkidya mula sa matalik na kumpareng si dating Pangulong Joseph Estrada. Ang minsang naging kasangga sa pelikula. Araw-araw na pinapalitan ang mga bulaklak upang manatiling sariwa. Puting mga bulaklak ang hiling ng pamilya para sa lamay, at ang mga iyon ang aming nakitang dinadala sa pagpasok namin sa inihahandang kapilya.
Noon lamang nagliwanag ang kapilyang iyon—ang luklukan ng dakilang santong Dominiko mulang Peru, si San Martin de Porres. Sanay ang mga deboto roon ng pang-Martes na nobena na madilim ang altar. Madalas lamang na liwanag doon ang bumbilyang dilaw, di tulad ng sa kabilang maliwanag na kapilya kung saan nananahan ang makinang na La Naval. Nagdarasal ang lahat sa dilim, humahalik sa relikwaryo ng santo sa dilim at tumatanggap ng benditadong tinapay, na tatak ni San Martin sa kawanggawa, sa dilim. Mistulang nasa dilim ang pagsagot sa panalangin, ang pagtulong, palihim at hindi inihahayag.
Waring may nagtayang sa dambana ni San Martin itanghal ang huling palabas ni FPJ, na palihim din umano kung tumulong. Dahil nang mga sumunod na araw, isa-isang naglitawan ang mga taong natulungan niya. Ang ibang natulungan ni FPJ ay nasa kapilya’t natulog na roon upang di na mahirapan sa pagpasok. Lahat sila’y mukhang kulang sa tulog. May ilan pa ngang sa harap mismo ng ataul nabuwal sa sobrang hinagpis. Kuhang-kuha lahat iyan ng telebisyon. Mga iniulat na natulungan, binigyan ng salapi sa oras ng kagipitan, mga pinapag-aral, mga nadulutan ng mumunting kagandahang loob at masasayang gunita.
Sandali kaming nakiupo sa tabi ng isang tagahangang kagigising lamang at humihikab. May dala itong malaking itim na bag at nagdadampi ng make-up. Hindi rin siya nakangiti, tulad ng mga sumalubong sa amin. Naisip ko tuloy na itago muna ang manipis na ID at isuot ang katauhang may anonimidad, ng pakikibahagi sa daan-daang walang ngalang mukha na naroroon. Muling nabaling ang aking paningin sa altar.
Sa kabuohan, pinagmukhang magara ang altar ni San Martin. Dinagdagan ang kaligiran ng poon ng mga palmares. Tila nagbabalik sa kaniyang sariling lupain ng luntiang kagubatan ang santo. Sa may kaliwang bahagi, nakatanghal ang pamprusisyong imahen ng La Naval. Lunod sa puting orkidya at eucalyptus ang mga kerubing nakasilip sa ulap na kinalululanan ng Birhen.
Replika ito ng imaheng ipinalikha ni Gobernador Heneral Luis Dasmariñas at ipinamahala sa mga Dominiko noong 1593. Datapwa mukhang inaalikabok ito’t di napunasan sapagkat laging nakalabas. Di tulad ng nakatanghal sa kabila na malusog pa ang puti ng mukhang yari sa nakar. Sa kanan, ilang may katangkarang kandelabra na lalagyan ng malalaking kandilang amoy vanilla. Iniusog ang mga upuan upang mabigyan ng sapat na espasyo ang paglalagakan ng ataul sa harap ng altar. Malapad na malapad ang espasyo’t may sapat na puwang para sa daanan ng mga sisilip.
Espasyo ang madaling nakapukaw sa akin. Ang wala roon—o sa kaso ng pag-aabang na iyon noong unang gabi ng lamay, paparating pa lamang. Hindi ko napigilan ang sarili sa pagtatala sa isip ng sandaling iyon na pinagmamasdan ko ang pinaglagakan kay FPJ. Dito naghilahan at nagbanggaan ang kawalan at pananahan, ang interogasyon at negosasyon ng dalawa na higit na nagpapausbong sa isang alamat.
Na kahit wala pa siya’t hindi pa tapos ang pagsasaayos, madarama ng lahat, datapwa pumanaw na siya, ang kaniyang pananahan. Sa malay man o sa puso, isa siyang mahalagang bahagi ng kalipunang ito na kinabibilangan ng lahat. At totoong walang makapagtatatwa, may kaya man o wala. Lalo ang wala, na umasa sa kabayanihan ni FPJ bilang bida. Ngayong wala na siya, lalo siyang nabubuhay. Nabubuhay na muli.
Higit na umigting itong pagbubulay nang biglang nagliwanag ang altar. May spot light pala na ikinabit sa canopy, paharap ng kapilya. Unti-unting isinaayos ang pokus ng liwanag, patungo sa espasyo ng paglalagyan ng ataul. Nito na lamang huli ko naunawaan na siniguro pala ng mga tauhan na tatama ang liwanag sa mukha ng bangkay ni FPJ. At tunay nga: napakaganda ng mga kuha ng mga kamera sa telebisyon sa magandang lalaking si FPJ kinabukasan. Maganda ang ilaw. Kuhang-kuha ang payapang mukha ni FPJ na nakasungaw sa kaniyang ataul. Hindi nga ba si Susan Roces pa ang nagsabing hindi pa niya nakita na ganoong kaguwapo ang kaniyang asawa?
Nakabukod ang kapilya ni San Martin mula sa buong simbahan sa pamamagitan ng mga kahoy na pader. Ang mga iyon marahil ang naisip na pinakamagandang paraan upang huwag magambala nang tuluyan ang mga araw-araw na gawain sa Santo Domingo. Pinagkabit-kabit ang mga iyon at idinikit sa mga scaffolding. Nilayuan namin ang bandang iyon sapagkat hindi pa tapos ang pagpipinta sa pader. Kulay abo ang pintura nito, nagmukhang isang malapad na pinilakang tabing. Nakalatag pa sa sahig ang mga peryodikong pananggalang mula sa patak ng pintura.
Maiinit ang ulo ng ilang namamahala sa loob. Hindi nila naikubli. Huling-huli na sila at hindi matapus-tapos ang kanilang trabaho. Usap-usapan noon na hindi raw maililipat si FPJ sa Santo Domingo kung hindi agad na maisasaayos ang lahat. Patuloy na tumatakbo ang oras. Sa labas, patuloy na sumasabog ang liwanag ng mga ilaw-kamera na nakapagpapataginting sa mga imahen sa salamin ng simbahan. Walang tigil ang pagmamartilyo ng mga mama.
Nagsimula na sa pag-eensayo ang string quartet na kinumisyon para sa unang gabi ng lamay. Paulit-ulit na sinumulan ang malamig na Saan Ka Man Naroroon. Pinatimyas ito ng pagtugtog ng biyolin. Kaso, hindi maituluy-tuloy ang himig. Lagi’t laging sumasablay sa isa o dalawang tono. Unti-unti na ring napupuno ang mga silyang walang laman sa kapilya. Lalong umiinit. Paypay nang paypay ang ilang matatandang naroroon.
Walang anu-ano’y sumakit ang ulo ko. Hindi mabatid ang gagawin ko. Nagsimulang maging sureyal sa akin ang lahat: ang pagsasalimbayan ng musikang napapatid, ng patuloy na pagmamartilyo, paglalagari at pagpapakinis sa mga gilid ng pader na kulay abo, ng kandilang matamis ang bango, ng isa-isang pagdating ng mga beteranang artista at mga taong naging malapit sa namayapang aktor.
Nagsimulang tumugtog ang orkestra ng isang klasikong piyesa, na palaging nakapagpapaalala sa akin sa karangyaan ng sumakabilang panahon. Iniladlad ng mga gawing itaas ng pader ang mga puting tela sa pader ng abo, na itiniklop na parang kurtina at pinalamutian ng mga dahon ng pino. Nagmukhang palasyong Griyego ang kapilya.
Patuloy pa rin ang paggawa sa loob at walang katapusan ang pagbuhos ng mga dumadalaw. Lalong kumislot ang kirot sa aking sentido, na pinatindi pa ng alinsangang ganap na lumukob sa kapilyang sumisikip. Lumagkit ang aking mukha sa init. Na hindi dapat nangyayari dahil Disyembre’t malamig. Napatingala na lamang ako sa mga myural ng Apat na Ebanghelista sa bandang itaas. Pumikit ako ng ilang sandali. Pasado alas-diyes na.
Nang imulat ko ang aking mga mata, tila bumalik ang ipinasa-Diyos kong dinaramdam. Nagsalita sa harapan ang isang beteranang aktres-mang-aawit. Nakapormang nagpapabata siya sa itim na blusa’t knickerbockers. Kahit puting-puti na ang kaniyang buhok.
“Alam ko po na lahat tayo’y nagpunta rito dahil mahal natin si Rah-nie,” wika niya sa lahat nang naroroon sa kapilya, na may pagdidiin sa tamang pagbigkas sa bansag kay FPJ na “Ronnie.” Umalingawngaw ang kaniyang tinig, na para bang maya-maya lamang, sasabay na siya sa pag-awit sa mga nag-eensayong manunugtog sa likod, magpapalit ng terno at huhugot ng bulaklak mula sa La Naval upang amuy-amuyin—sa nakagisnan natin na larawan niya sa telebisyon bilang sopranong dalagang bukid.
“Pero hindi po matapos-tapos ang set up. Parami po tayo nang parami rito.” Agad kong nahiwatigan ang susunod na sasabihin, kaya tumayo na agad ako. Pinigilan ako ng isang kasama.
“Hinihiling po na lumabas tayong lahat. Hindi po maililipat si Rah-nie dito hangga’t hindi natatapos ang pag-aayos,” pagtatapos nito, nang nakataas ang kilay. Datapwa may pahabol na pagpapaumanhin at ngiti. Na tulad ng kaniyang ginagawa bilang kontrabida sa mga pelikula.
Nagtayuan nang maayos ang lahat at lumabas sa pangunahing pinto ng kapilya. Doon ko napagtagni-tagni ang nakitang bulungan ng mga namamahala sa harapan bago sumakit ang ulo ko—ang kanilang usapan. Nauna ang mga tagahanga at ang mga di kilalang mukha. Halatang nagpahuli ang mga artista. Kasama nila kaming mga mamamahayag na nagbabakasakaling manatili, sapagkat tiyak na mahihirapan na kami sa pagpasok. Subalit walang pinatawad.
Ang totoo’y naginhawaan ako nang lumabas sa kapilya. Kahit na napakagulo ng mga kawani ng media. Nagkalat sila sa buong compound. Sumasabog pa rin sa hangin ang halimuyak ng magarbong korona mula sa pinatalsik na pangulo. Napagmasdan ko itong mabuti nang pagkakataong iyon, namalas ang pagsusumigaw ng pangalan ng pinagmulan, na nasusulat sa tintang ginto: Pareng Erap. Isang katagang pinagbali-baligtad man, nagsasalaminan. Ngunit malamang ay kumatawan sa matinding pagsasamahan hanggang sa huli nina Panday at Asiong Salonga.
4.
Pinakamalaking trahedya marahil ni FPJ ang kaniyang pagkabigong maging isang bayani ng trahedya. Nahirati ang mamamayan na nakikitang nabubuhay na muli ang aktor matapos ang dugtung-dugtong na mga pagsubok. Hinding-hindi siya natatalo.
Malinaw na lumutang ito nang mapataob siya sa halalan. Kumpiyansa sa kaniya ang mga alipores sapagkat walang katalo-talo ang tumaya sa isang sikat. Ngunit hindi siya nagtagumpay. At sa di inaasahang pangyayari, matapos ng matagal na pananahimik, tuluyan pang nagapi ng nakabibiglang kamatayan. Tuloy, hindi mawari ng mga tao, lalo na ng mga nananalig sa kaniya, ang kung saan sisimulan at papaano pag-aaralan ang pagtanggap. Datapwa nakatulong marahil ang pagpapakita ng kaniyang patay na mukha sa telebisyon.
Iniisip ko tuloy ngayon kung ano kaya ang nangyari kung nakagawa man lamang nitong huli si FPJ ng kahit isang pelikula kung saan hindi siya makaaahon. Iyong hindi siya maliligtas kahit anong gawin niyang pagpupumiglas. Mayroon kayang mag-iiba sa kaniyang palad? Makapaglulunsad din kaya siya ng rebolusyon tulad ni Ninoy?
Ngunit hindi na ito mahalaga. Ang mahalaga ang naroroon sa Santo Domingo habang inaantabayanan ang kaniyang pagdating—ang mga nagrorosaryong babae, ang mga nagsusumiksik na tagahanga, ang magarbong paghahanda.
Isa na namang kulto ang nalikha ng industriya ng pelikula sa pagkamatay ni FPJ, isang bagong pananampalataya. Nakapagkatha ang kasaysayan ng panibagong debosyon, ng panibagong ikon, mistulang diyos at imortal. Hindi na ito bago sa atin. Alalahanin na lamang ang pagkamatay nina Julie Vega at Rico Yan. Ganoon din ang dami ng tao, ganoon din ang dami ng mga deboto na humabol at nag-abang. Lumuha at nagluksa. Pumila upang magbigay-pugay. Sumalat. Lahat, hindi magkamayaw, tulad ng mga nasa Santo Domingo.
Lalong lumalim ang gabi at halos hindi na makapaghintay ang marami. Abalang-abala ang marami sa amin sa paghingi ng mga panayam sa ilang matataas na taong naroroon. Mas makapal na ang dami ng tao’t. Dumagsa na rin ang mga pulitiko’t artista.
Panay na rin ang sabi-sabi na malapit na raw dumating ang karo. At tunay nga.
Ilang sandali pa, pumasok ang karong may dala ng mga kagamitan ng punerarya. Sandali kaming hinawi upang paraanin ang sasakyan. Muling binuksan ang pinto ng kapilya upang maipasok ang mga ginintuang ilaw. Patuloy sa pagtugtog ang quartet, at ang ineensayo nila noon ay Hindi Kita Malilimutan. Pagkatapos, tumigil ang quartet at narinig ng lahat ng nasa labas ang pagtugtog naman ng paboritong awitin ni FPJ, ang Kamusta ka.
Sandali akong sumilip sa loob ng simbahan. Nagwawalis na ang ilang tauhan doon at mukhang nakatulong nga ang aming paglabas. May mga kausap sa telepono ang mga namamahala roon. Waring nagbibigay ng mga panuto. Tumatango. Maaliwalas na ang mga mukha. Ang ilan naman sa kanila’y katu-katulong ng mga taga-Arlington sa pagsasaayos ng mga ilaw at paglalatag ng pulang karpet. Bumalik ako sa pangunahing daanan nang muling isara ang pinto.
At tuluyan na ngang dumating ang pangunahing karo. Nangagtakbuhan ang lahat patungo sa daraanan nito. Hinarangan na kami ng kurdon ng mga pulis. Napakapit na ako rito upang magkaroon pa ng pag-asang makapasok muli sa kapilya.
Unti-unting bumagal ang isip ko sa pagsikip ng lugar. Tila ba nagkaugat ako sa kinatatayuan habang nagpupumilit sumiksik ang maraming potograpo at camera man. Nasilaw ako sa mga dagitab. Kusang nagpakatuod ang katawan upang sanggain ang mga panunulak. Hindi nagtagal, dumaan sa harap ko ang itim na karo. Makintab at may madidilim na salamin. Halos hindi maaaninag ang ataul na nasa loob. Biglang lumitaw ang ilang pulis sa aming kinatatayuan at pinaatras kami nang bahagya, nambubulyaw. Noon lamang ako muling natauhan. Sa di kalayuan, halos mabuwal ang mga bakal-bakod. Patuloy na sumisigaw ng FPJ! FPJ! FPJ! ang mga tao.
Habang umaatras kami’y natanaw ko sa bandang kaliwa ang pagpasok ng pamilya ni FPJ. Nangunguna si Susan Roces, inaalalayan ng isang lalaking may kalakihan ang katawan. Pagal siya, nanlalalim ang mga mata at salat sa make up. At marahil, muli at muling nagsasanay sa kung papaanong sisilipin ang asawa sa loob ng makintab na kahon na iyon na nakatakdang ilabas sa aming harapan.
Binuksan ng tsuper ang likod ng karo. At unti-unti, nalantad ang nguso ng kulay tsokolateng kabaong. Sumunod sa tsuper ang kaniyang mga kasamahan. May pinihit lamang ang isa sa kanila sa sasakyan at marahang lumabas ang ataul. Maingat silang pumuwesto sa mga gilid, sinalat ang hawakan. Binuhat nila ang ataul papalapit sa pinto ng kapilya. Higit na umugong ang sigawan. May nagpalakpakan. Sa malayo, ang hindi mahulugang karayom na madla, iwinawagayway ang mga dalang tuwalyita o mga larawan ng nasirang aktor.
Unti-unti ring nagbukas ang pinto ng kapilya. Agad na ipinasok ang kabaong. Inilagak sa espasyong inihanda. Binasbasan ng obispo. Tumugtog na muli ang quartet. Nagsimula ang Misa. Nag-antanda ang lahat.
Hindi ko naiwasang maisip, matapos na mamalas ang ispektakulong iyon, ang ritwal ng Despedida ng Birhen ng La Naval. Para bang wala ako sa isang unang gabi ng lamay kundi sa huling araw ng kapistahan ng La Naval tuwing Oktubre. Umaawit ng pamamaalam sa imahen matapos ang halos isang buwan ding pagkakapedestal sa gitna ng marangyang altar: De tu divino rostro, la belleza al dejar,/permiteme que vuelva, tus plantas a besar./He quesaso Maria, abrasado en tu amor,/quedete adios señora adios, adios./Dame tu benediction Madre del Salvador./Madre amorosa, prenda de amor, adios, adios!
Disyembre 2004






